آموزش آنلاین در حاشیه عدالت

دریانیوز// گسترش آموزش آنلاین در سال‌های اخیر، به‌ویژه در دوران شیوع بیماری‌های همه‌گیر، به‌عنوان راهکاری اضطراری و در عین حال مدرن برای تداوم فرآیند یادگیری مطرح شد.
این شیوه آموزشی، در نگاه نخست، مزایایی چون کاهش وابستگی به مکان، انعطاف‌پذیری زمانی، دسترسی به منابع متنوع دیجیتال و امکان مدیریت بهتر زمان را به همراه داشت. با این حال، تجربه عملی آموزش آنلاین در بسیاری از مناطق کشور نشان داد که این مدل آموزشی، در صورت فقدان زیرساخت‌های لازم و نادیده‌گرفتن تفاوت‌های منطقه‌ای، نه‌تنها به تحقق عدالت آموزشی منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند به عاملی برای تشدید نابرابری‌های موجود تبدیل شود.استان هرمزگان به‌عنوان یکی از استان‌های کمتر برخوردار کشور، نمونه‌ای روشن از این وضعیت است. بررسی شرایط آموزش آنلاین در این استان نشان می‌دهد که اجرای یکسان سیاست‌های آموزشی در بستری نابرابر، پیامدهایی جدی برای کیفیت یادگیری و دسترسی برابر به آموزش به همراه داشته است.
آموزش آنلاین؛ از فرصت ملی تا چالش منطقه‌ای
در سطح ملی، آموزش آنلاین به‌عنوان پاسخی سریع به تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها طراحی شد. این رویکرد، در مناطقی که از زیرساخت‌های ارتباطی مناسب، سطح اقتصادی بالاتر و دسترسی گسترده‌تر به ابزارهای دیجیتال برخوردار بودند، تا حدی توانست اهداف اولیه خود را محقق کند. اما در استان‌هایی مانند هرمزگان، که سال‌ها با کمبود
امکانات آموزشی و ارتباطی مواجه بوده‌اند، آموزش آنلاین بیش از آنکه یک فرصت باشد، به یک چالش ساختاری بدل شد.
هرمزگان دارای پراکندگی جغرافیایی گسترده، مناطق روستایی و جزیره‌ای متعدد و فاصله زیاد از مراکز تصمیم‌گیری آموزشی است. این ویژگی‌ها، ضرورت اتخاذ سیاست‌های منطقه‌محور را دوچندان می‌کند؛ ضرورتی که در طراحی و اجرای آموزش آنلاین کمتر مورد توجه قرار گرفت.
زیرساخت ارتباطی؛ پیش‌شرطی که نادیده گرفته شد
مهم‌ترین بستر آموزش آنلاین، دسترسی پایدار به اینترنت است. کیفیت پایین شبکه ارتباطی، پوشش نامتوازن اینترنت و قطعی‌های مکرر، از جمله مشکلاتی است که در بخش قابل توجهی از مناطق هرمزگان وجود دارد. در چنین شرایطی، برگزاری منظم کلاس‌های آنلاین، دریافت محتوای آموزشی و تعامل مؤثر میان معلم و دانش‌آموز با اختلال جدی مواجه می‌شود.عدم توسعه متوازن زیرساخت‌های ارتباطی در کشور، موجب شده آموزش آنلاین در عمل به امکانی وابسته به جغرافیا تبدیل شود. این وضعیت، اصل برابری فرصت‌های آموزشی را زیر سؤال می‌برد و نشان می‌دهد که آموزش مجازی بدون زیرساخت، صرفاً یک مفهوم نظری باقی می‌ماند.
شکاف دیجیتال و مسئله دسترسی به ابزار
علاوه بر اینترنت، دسترسی به ابزارهای دیجیتال یکی دیگر از پیش‌نیازهای آموزش آنلاین است. در بسیاری از مناطق محروم، توان اقتصادی خانواده‌ها پاسخگوی تأمین هم‌زمان ابزار آموزشی برای تمام دانش‌آموزان نیست. این مسئله در استان‌هایی با نرخ بالاتر فقر و اشتغال غیررسمی، مانند هرمزگان، نمود پررنگ‌تری دارد. شکاف دیجیتال در این استان، به‌معنای نابرابری در دسترسی به فناوری و در نتیجه نابرابری در کیفیت آموزش است. آموزش آنلاین، در چنین شرایطی، به‌جای کاهش فاصله‌ها، آن‌ها را تثبیت و حتی عمیق‌تر می‌کند.
کیفیت آموزش و چالش‌های آموزشی
یکی از انتقادهای اساسی به آموزش آنلاین در مناطق کم‌برخوردار، افت محسوس کیفیت یادگیری است. نبود تعامل حضوری، محدودیت در ارزیابی واقعی میزان یادگیری، کاهش مشارکت فعال دانش‌آموزان و دشواری در مدیریت کلاس‌های مجازی، از جمله عواملی است که کیفیت آموزش را تحت تأثیر قرار داده است.در هرمزگان، این چالش‌ها با مشکلات زیرساختی ترکیب شده و اثربخشی آموزش آنلاین را به حداقل رسانده است. در بسیاری از موارد، آموزش مجازی به انتقال ناقص محتوا محدود شده و اهداف تربیتی و مهارتی آموزش، به حاشیه رانده شده‌اند.
معلمان و بار مضاعف آموزش آنلاین
معلمان به‌عنوان یکی از ارکان اصلی نظام آموزشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت یا شکست آموزش آنلاین دارند. با این حال، اجرای این شیوه آموزشی بدون آموزش‌های تخصصی کافی، بدون تأمین تجهیزات مناسب و بدون حمایت ساختاری، فشار مضاعفی بر معلمان وارد کرده است.در استان هرمزگان، معلمان علاوه بر مسئولیت‌های آموزشی، ناچار به مدیریت مشکلات فنی، ارتباطی و حتی اجتماعی آموزش آنلاین شده‌اند. این وضعیت، فرسودگی شغلی و کاهش اثربخشی تدریس را به دنبال داشته و بر کیفیت کلی نظام آموزشی اثر گذاشته است.
ترک تحصیل پنهان و افت مشارکت آموزشی
یکی از پیامدهای نگران‌کننده آموزش آنلاین در مناطق محروم، افزایش پدیده ترک تحصیل پنهان است. دانش‌آموزانی که به‌صورت رسمی در سیستم آموزشی ثبت‌نام شده‌اند، اما به‌دلیل نبود دسترسی مؤثر، عملاً از چرخه یادگیری خارج می‌شوند.
در استان هرمزگان، ترکیب عوامل اقتصادی، ضعف زیرساختی و کاهش انگیزه آموزشی، خطر خروج تدریجی دانش‌آموزان از نظام آموزشی را افزایش داده است. این مسئله، در بلندمدت می‌تواند به بازتولید فقر، کاهش سرمایه انسانی و تعمیق نابرابری‌های اجتماعی منجر شود.
اقلیم، جغرافیا و سیاست‌گذاری نادیده‌انگاشته‌شده
شرایط اقلیمی خاص هرمزگان، از جمله گرمای شدید و قطعی‌های مکرر برق، از عواملی است که در طراحی آموزش آنلاین کمتر مورد توجه قرار گرفته است. آموزش مجازی در چنین شرایطی، نیازمند تمهیدات ویژه‌ای است که فقدان آن‌ها، امکان بهره‌برداری مؤثر از این شیوه آموزشی را محدود می‌کند. نادیده‌گرفتن این واقعیت‌ها در سیاست‌گذاری‌های کلان، نشان‌دهنده شکاف میان تصمیم‌گیری‌های مرکز و شرایط واقعی مناطق پیرامونی است؛ شکافی که در حوزه آموزش، پیامدهای عمیق و ماندگاری دارد.
عدالت آموزشی؛ مفهومی فراتر از دسترسی اسمی
عدالت آموزشی صرفاً به معنای ارائه یک شیوه آموزشی واحد به همه مناطق نیست، بلکه مستلزم فراهم‌کردن شرایط برابر برای بهره‌مندی واقعی از آموزش است. تجربه آموزش آنلاین در هرمزگان نشان می‌دهد که برابری اسمی در سیاست‌ها، لزوماً به برابری واقعی در نتایج منجر نمی‌شود.مقایسه عملکرد آموزش آنلاین در استان‌های برخوردار با استان‌هایی مانند هرمزگان، بیانگر ضرورت بازنگری جدی در رویکردهای آموزشی است. بدون درنظرگرفتن تفاوت‌های ساختاری، آموزش آنلاین به ابزاری برای بازتولید نابرابری تبدیل می‌شود.
پیامدهای بلندمدت و آینده آموزش
ادامه وضعیت موجود، پیامدهای بلندمدتی برای نظام آموزشی و توسعه انسانی استان هرمزگان به همراه خواهد داشت. افت تحصیلی، کاهش مهارت‌های پایه، افزایش فاصله آموزشی با سایر استان‌ها و تضعیف سرمایه انسانی، از جمله نتایجی است که می‌تواند مسیر توسعه منطقه را با چالش‌های جدی مواجه کند.کارشناسان معتقدند آموزش آنلاین تنها در صورتی می‌تواند به ابزاری مؤثر برای ارتقای کیفیت آموزش تبدیل شود که با نگاه عدالت‌محور، منطقه‌محور و مبتنی بر واقعیت‌های میدانی طراحی و اجرا شود.
آموزش آنلاین، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات
نظام آموزشی در سال‌های اخیر، ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه یادگیری دارد. اما تجربه استان هرمزگان نشان می‌دهد که این ظرفیت‌ها بدون زیرساخت، حمایت و سیاست‌گذاری متناسب، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.اگر هدف، تحقق عدالت آموزشی است، باید تفاوت‌های منطقه‌ای به رسمیت شناخته شود و سیاست‌های آموزشی از قالب‌های یکسان و مرکزگرا فاصله بگیرند. در غیر این صورت، آموزش آنلاین شکاف‌های موجود را کاهش نخواهد داد و به عاملی برای تثبیت و تعمیق نابرابری‌های آموزشی در کشور تبدیل خواهد شد.