دریانیوز // جمعیت، به عنوان شریان حیاتی هر ملت، نقشی محوری در تعیین قدرت ملی، شکوفایی اقتصادی و امنیت پایدار ایفا میکند. در دهههای اخیر، ایران با یک تحول جمعیتی شتابان روبهرو شده است که در صورت عدم مدیریت، میتواند به یک بحران ساختاری عمیق تبدیل شود؛پیری جمعیت . دکتر یحیی میرزاده، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی استان هرمزگان، در نشست خبری اخیر خود با محوریت اهمیت فرزندآوری، به درستی بر این نکته تأکید کردند که مسئله جمعیتی باید به عنوان یکی از مولفههای اساسی قدرت ملی در کانون توجه سیاستگذاران قرار گیرد.بروز این پدیده ناشی از کاهش مستمر نرخ باروری و افزایش امید به زندگی است.
وزارت بهداشت در راستای سیاستهای کلان ابلاغی مقام معظم رهبری، اقدام به ابلاغ «طرح ملی آمایش امید» کرده و اجرای قانون جوانی جمعیت را به یک تکلیف فراسازمانی تبدیل نموده است. با این وجود، آمارها نشان میدهند که این تحول ساختاری، تبعات اجتماعی و اقتصادی سنگینی را در آینده نزدیک متوجه کشور خواهد کرد. اگرچه این چالش ملی است، اما استانهایی مانند هرمزگان، به دلیل ویژگیهای خاص خود، عرصهای منحصر به فرد برای مشاهده تفاوتهای منطقهای در این بحران محسوب میشوند.
وضعیت ملی از پنجره آمار تا پنجره آیندهنگری
تحلیل آمار رسمی ثبت احوال کشور در سال ۱۳۹۹، تصویر نگرانکنندهای از ساختار خانوادههای ایرانی ارائه میدهد: ۴۰ درصد از متولدین فرزند اول، ۴۰.۸ درصد فرزند دوم، ۱۴ درصد فرزند سوم، و تنها ۴.۳ درصد فرزند چهارم و بیشتر بودهاند. این توزیع، حاکی از استقبال اکثریت خانوادهها از «تکفرزندی» یا «دوفرزندی» است که دکتر میرزاده به درستی پیامد اجتماعی آن را گوشزد کردند: احتمال شکلگیری ازدواجهای دو تکفرزند در آینده نزدیک وجود دارد. این سناریو به معنای آن است که در دهههای آتی، هر جوان ممکن است وظیفه مراقبت از چهار پدربزرگ و مادربزرگ را بر دوش کشد، امری که از لحاظ اقتصادی و اجتماعی میتواند از توان جمعیتی فعال خارج باشد.در حال حاضر، بیش از ۱۲ درصد جمعیت کشور در دسته سالمندان قرار میگیرند. این نرخ، که خود زنگ خطری جدی است، هزینههای بهداشتی و درمانی را به طور تصاعدی افزایش میدهد و نیازمند تقویت، توسعه و بازسازی اساسی زیرساختهای مراقبت از سالمندان است.
از منظر عوامل مؤثر بر این کاهش باروری، تحلیلهای میدانی نشاندهنده نقش پررنگ عوامل اقتصادی هستند. تحقیق پیمایشی ملی در تهران در سال ۱۴۰۳ فاش ساخت که ۷۴ درصد از جوانان، مسائل اقتصادی را دلیل اصلی عدم تمایل به فرزندآوری ذکر کردهاند؛ عاملی که فراتر از مسائل فرهنگی، ریشه در معیشت و آینده شغلی دارد.در مقایسه میان استانها، تفاوتهای فاحشی دیده میشود. در حالی که استان گیلان در صدر فهرست سالمندی کشور قرار دارد، سیستان و بلوچستان با نرخ زاد و ولد ۳.۵ درصد، بالاترین نرخ باروری را به خود اختصاص داده است. از منظر جایگاه جهانی، ایران در رتبه ۱۷ جمعیتی دنیا قرار دارد و پیشبینی میشود که با رسیدن جمعیت به ۹۰ میلیون نفر در سال ۲۰۵۰، رتبه جهانی ایران به ۱۶ ارتقاء یابد؛ اما این ارتقاء رتبه، نه به دلیل رشد مثبت، بلکه به دلیل کاهش شدیدتر رشد در سایر کشورها رخ خواهد داد و لزوماً نشاندهنده سلامت ساختار جمعیتی نخواهد بود.
تحلیل وضعیت جمعیتی استان هرمزگان
استان هرمزگان، به رغم قرار گرفتن در پهنه جنوب کشور و داشتن پتانسیلهای جمعیتی بالاتر نسبت به برخی استانهای شمالی، از روند نزولی ملی مصون نمانده است. دکتر میرزاده آمارهای دقیقی را برای ترسیم وضعیت استان ارائه دادند که نشاندهنده ورود هرمزگان به فاز رشد منفی جمعیتی است.نرخ باروری کل استان از ۲.۱۲ در سال ۱۴۰۱ به ۱.۹۱ در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است. این رقم، زیر نرخ جانشینی (حدود ۲.۱) قرار دارد و به وضوح نشاندهنده کاهش میل به تداوم جمعیت است.
یکی از مهمترین شاخصهای این کاهش، تحقق نیافتن پیشبینیهای تولد بود؛ به طوری که در شش ماهه نخست سال جاری، از پیشبینی بیش از ۲۰ هزار تولد، تنها ۱۳,۵۹۹ تولد محقق شد که معادل تنها ۶۷ درصد تحقق اهداف تعیین شده است.با این حال، هرمزگان دارای تنوع منطقهای قابل توجهی است. شهرستان بشاگرد با نرخ باروری ۲.۷۳ و شهرستان جاسک با نرخ باروری ۲.۵، بالاترین نرخهای باروری را در سطح استان حفظ کردهاند و میتوانند به عنوان الگوهای موفق در حفظ ساختار جوان جمعیت مطرح شوند. در مقابل، شهرستان کیش به دلیل شرایط اقتصادی و مهاجرپذیری، کمترین نرخ باروری را در استان ثبت کرده است.
اقدامات اجرایی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان؛ تدابیر حمایتی در خط مقدم
در مواجهه با این چالشهای ساختاری، دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان به نقش ویژه مراکز حمایتی و تخصصی، به ویژه مراکز نفس، توجه ویژهای نشان داده است. اقدامات اجرایی دانشگاه بر مبنای قوانین ملی و با تمرکز بر تسهیل خانوادهزایی و حمایت از مادران انجام شده است:
۱. تسهیلات نگهداری کودک (ماده ۲۲ تبصره ۳): با هدف کاهش دغدغه والدین شاغل، در پنج مرکز کلیدی استان مهدکودک راهاندازی شده است: بیمارستان شهید محمدی بندرعباس، مرکز بهداشت بندرعباس، معاونت بهداشتی استان، بیمارستان کودکان و شبکه بهداشت و درمان رودان. این گام عملی، موانع روزمره را برای فرزندآوری کاهش میدهد.
۲. آموزش حین ازدواج (ماده ۳۸): برای ارتقاء آگاهی زوجین، ۱۳ مرکز آموزش با حضور ۵۸ مربی مورد تأیید دفتر نهاد نمایندگی ولی فقیه فعال هستند. حجم مشاوره ارائه شده قابل توجه است؛ در سال گذشته ۱۱,۵۹۱ زوج و در شش ماهه نخست سال جاری ۵,۰۵۵ زوج تحت مشاوره قرار گرفتهاند که نشان از تلاش برای آمادهسازی زوجین پیش از تشکیل خانواده دارد.۳. خدمات تخصصی ناباروری: برای درمان ناباروری به عنوان یکی از دلایل اصلی تأخیر در فرزندآوری، دو مرکز سطح ۲ در شرق (میناب) و غرب (بندرلنگه) و یک مرکز فوق تخصصی سطح ۳ در مرکز استان (بندرعباس) تأسیس شدهاند که پوشش تخصصی سطح استان را تضمین میکند.
۴. حمایت مالی و عملیاتی از زایمان: یکی از مؤثرترین سیاستها، رایگان بودن زایمان طبیعی در تمامی بیمارستانهای استان است که بار مالی تولد را از دوش خانوادهها برمیدارد.
۵. مداخله مؤثر در کاهش سقط جنین: با رویکرد اصلاح سبک زندگی و بستههای حمایتی، دانشگاه موفق به ارائه ۲۹۳ مشاوره و ثبت ۲۸۹ مورد موفقیتآمیز انصراف از سقط جنین شده است. اهمیت این امر در مراکز نفس با همکاری سازمان بسیج جامعه پزشکی به اوج خود رسید؛ از ۵۱ مادر بارداری که متمایل به سقط عمدی بودند، ۵۰ مادر منصرف شدهاند که نشاندهنده اثربخشی فوقالعاده رویکرد حمایتی و مشاوره فردمحور است.
تداوم مسیر حمایتی در برابر چالش ساختاری
گزارش وضعیت جمعیتی ایران و به ویژه استان هرمزگان، یک حقیقت انکارناپذیر را نمایان میسازد: ایران در یک گذرگاه حساس جمعیتی قرار دارد و سیاستهای دیرهنگام، تبعات بلندمدت سختی خواهند داشت. در حالی که عوامل اقتصادی به عنوان موتور اصلی کاهش فرزندآوری عمل میکنند، اقدامات میدانی صورت گرفته در هرمزگان – از تأمین تسهیلات مهدکودک تا رایگانسازی زایمان و مداخلات نجاتبخش در مراکز نفس – نمونهای از یک استراتژی چندوجهی در سطح استانی است که میتواند روند کاهشی را تعدیل کند. موفقیت چشمگیر در انصراف از سقط جنین به وضوح نشان میدهد که با ارائه حمایتهای هدفمند و فردی، میتوان بر تردیدهای مادران غلبه کرد. برای مقابله مؤثر با پیری جمعیت، تداوم، تعمیق و گسترش این سیاستهای حمایتی در هرمزگان و تعمیم موفقیتهای آن به کل کشور، امری حیاتی و استراتژیک است.
ثبت دیدگاه