دریانیوز // صبحها زنگ مدرسه که به صدا درمیآید قرار است آغاز شوق باشد آغاز کشف و تجربه و دوستی. قرار است دانشآموز با امید از خانه بیرون بزند و با لبخند وارد حیاطی شود که برایش معنا دارد. اما واقعیت بسیاری از مدارس ما چیز دیگری است؛ ساختمانهایی که بیشتر به پناهگاه شباهت دارند تا زیستبومی زنده برای رشد. کلاسهایی با نیمکتهایی سخت و بیروح که دانشآموز روی آن مینشیند و ساعتها چشم به تخته میدوزد بیآنکه محیط پیرامونش او را به یادگیری دعوت کند.
در چنین فضایی است که سخنان اخیر وزیر آموزش و پرورش معنایی جدی پیدا میکند. در سومین رویداد ملی مدارس آینده که با حضور صاحبنظران در دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد، علیرضا کاظمی تصویری صریح از وضع موجود ارائه داد؛ تصویری که اگرچه تلخ است اما میتواند نقطه آغاز یک تغییر بزرگ باشد.او با تأکید بر اینکه مدارس فعلی عمدتاً به ساخت ساختمان و ایجاد پناهگاه آموزشی محدود شدهاند گفت بسیاری از فضاهای آموزشی موجود فاقد بار تربیتی و آموزشی مؤثر هستند و محیط مدرسه برای دانشآموزان جذاب با نشاط و الهامبخش نیست. همین جمله کوتاه دربردارنده یک نقد بنیادین است؛ نقدی به سالها نگاه کالبدی به مدرسه که آن را به متر مربع و دیوار و سقف تقلیل داده است.
مدرسه؛ فراتر از چهاردیواری
مدرسه در تعریف کلاسیک محلی برای انتقال دانش بود. اما در جهان امروز که تحولات علمی و فناورانه با سرعتی سرسامآور رخ میدهد این تعریف دیگر پاسخگو نیست. کاظمی در همین رویداد با اشاره به سرعت بالای تحولات علمی پژوهشی و فناورانه تصریح کرد که ادامه مسیر با ساختارهای گذشته عملاً امکانپذیر نیست. اگر همه ابعاد زندگی تحت تأثیر فناوریهای نوین دگرگون شدهاند چگونه میتوان انتظار داشت مدرسه با همان الگوی نیم قرن پیش پاسخگوی نیاز نسل جدید باشد.او تأکید کرد حرکت در مسیر تغییر یک ضرورت اجتنابناپذیر است و اگر نظام تعلیم و تربیت در این مسیر حرکت نکند از جایگاه متولیگری خود خارج خواهد شد. این هشدار در واقع اشارهای است به شکاف رو به گسترش میان زیست واقعی دانشآموزان در بیرون از مدرسه و تجربهای که در کلاس درس دارند. دانشآموزی که در خانه با ابزارهای دیجیتال سر و کار دارد و در شبکههای تعاملی حضور دارد وقتی وارد کلاسی میشود که هیچ نشانی از پویایی و خلاقیت ندارد با نوعی دوگانگی مواجه میشود.
وقتی نیمکت مانع یادگیری میشود
شاید در نگاه اول موضوع نیمکت و صندلی مدرسه مسئلهای ساده به نظر برسد اما وزیر آموزش و پرورش آن را به عنوان یک نشانه از غفلتهای مزمن مطرح کرد. او گفت امروز صندلیها و نیمکتهای مدارس به گونهای است که دانشآموز حتی نمیتواند به راحتی روی آن بنشیند و استفاده از نیمکتهای سخت و آزاردهنده دیگر قابل قبول نیست.این جمله صرفاً اشاره به یک وسیله چوبی یا فلزی ندارد بلکه نماد نوعی بیتوجهی به کرامت دانشآموز است. تحقیقات متعدد در حوزه روانشناسی محیطی نشان میدهد که راحتی فیزیکی یکی از پیششرطهای تمرکز ذهنی است. دانشآموزی که ساعتها روی نیمکتی ناراحت مینشیند بخشی از انرژی ذهنی خود را صرف تحمل وضعیت جسمی میکند. در نتیجه تمرکز کاهش مییابد خستگی زودرس پدید میآید و کیفیت یادگیری افت میکند.در نقطه مقابل کلاسهایی که با مبلمان ارگونومیک نور مناسب رنگهای متعادل و امکان جابهجایی چیدمان طراحی شدهاند حس مشارکت را تقویت میکنند. دانشآموز در چنین فضایی احساس میکند دیده میشود و برای آسایش او ارزش قائل شدهاند. همین احساس ساده میتواند نگرش او به مدرسه را تغییر دهد.
محیط جذاب؛ موتور محرک انگیزه
انگیزه تحصیلی پدیدهای چندبعدی است. خانواده ،معلم، برنامه درسی و آینده شغلی در آن نقش دارند. اما محیط فیزیکی و عاطفی مدرسه نیز سهمی جدی دارد. کاظمی با صراحت گفت محیط مدرسه باید واجد موقعیتهای تربیتی رشددهنده باشد در حالی که در بسیاری از مدارس چنین موقعیتهایی به شکل جدی طراحی نشده است.موقعیت تربیتی تنها به نصب یک پوستر اخلاقی روی دیوار محدود نمیشود. حیاطی که امکان بازی هدفمند دارد کتابخانهای که دعوتکننده است کارگاهی که دانشآموز میتواند در آن تجربه عملی کسب کند فضای گفتوگو که در آن احساس امنیت کند همه اینها عناصر یک زیستبوم تربیتی هستند.وقتی دانشآموز صبح با میل و شادی به مدرسه میرود بخشی از مسیر موفقیت طی شده است. رغبت به حضور در مدرسه با اضطراب تفاوت دارد. مدرسهای که صرفاً با انضباط خشک و ترس اداره شود شاید سکوت ظاهری ایجاد کند اما شوق یادگیری نمیآفریند. در مقابل مدرسهای که نشاط در آن جریان دارد زمینه بروز خلاقیت را فراهم میکند.
تصویر مدرسه آینده؛ پرسشی که باید پاسخ داده شود
وزیر آموزش و پرورش تأکید کرد هنوز نتوانستهایم یک تصویر کلان و جامع از مدرسه آینده ارائه دهیم و پیش از پرداختن به اجزایی مانند ساختوساز و تجهیزات باید مشخص شود اساساً مدرسه آینده چه ویژگیهایی دارد. این سخن نشان میدهد مسئله تنها افزودن چند ابزار فناورانه به کلاسهای موجود نیست بلکه نیازمند بازتعریف مفهوم مدرسه است.آیا در سالهای پیش رو همچنان فضای فیزیکی مدرسه با همین کارکردها وجود خواهد داشت یا شکل آن تغییر میکند. آیا یادگیری ترکیبی و حضور فناوریهای هوشمند ساختار زمانبندی کلاسها را دگرگون خواهد کرد. اینها پرسشهایی است که پاسخ به آنها مسیر طراحی فضا را تعیین میکند.کاظمی در عین حال به حوزه تکنولوژی آموزشی اشاره کرد و گفت تغییرات در این حوزه باید مبتنی بر فناوریهای نوین و هوش مصنوعی باشد و اقدامات مهمی در دستور کار قرار گرفته است. پیوند فناوری با فضای فیزیکی اگر هوشمندانه انجام شود میتواند تجربه یادگیری را شخصیسازی کند. دانشآموز در چنین سیستمی متناسب با توان و علاقه خود پیش میرود و احساس ناکامی کمتری تجربه میکند.
تعادل میان فناوری و زیست واقعی
در همین رویداد حمیدرضا خانمحمدی نیز بر ضرورت طراحی فضاهای چندوجهی قابل انعطاف و دارای محیطهای متنوع یادگیری با نگاه به آینده تأکید کرد. او هشدار داد نباید دچار افراط شویم و استفاده از فناوری باید در کنار حفظ زیست واقعی و تربیت متوازن باشد.این تأکید از آن رو اهمیت دارد که تجربه برخی کشورها نشان داده غلبه کامل فناوری بر فضای آموزشی میتواند به انزوای اجتماعی دانشآموزان منجر شود. مدرسه محل تمرین زندگی جمعی است. جایی است که کودک و نوجوان مهارت گفتوگو همکاری و همدلی را میآموزد. اگر طراحی فضا به گونهای باشد که تعامل انسانی کمرنگ شود بخشی از کارکرد تربیتی مدرسه از دست میرود.
تأثیر مستقیم فضا بر موفقیت تحصیلی
مطالعات بینالمللی نشان میدهد کیفیت محیط آموزشی با پیشرفت تحصیلی رابطه معنادار دارد. نور طبیعی کافی تهویه مناسب دسترسی به فضای سبز و طراحی منعطف کلاسها میتواند تا چندین درصد عملکرد دانشآموزان را بهبود بخشد. این بهبود تنها در نمره خلاصه نمیشود بلکه در افزایش اعتماد به نفس کاهش اضطراب امتحان و تقویت حس تعلق به مدرسه نیز نمود پیدا میکند.در کشور ما نیز اگرچه آمار رسمی جامعی منتشر نشده اما تجربه مدارس نوساز با طراحیهای نوین نشان میدهد میزان مشارکت دانشآموزان در فعالیتهای گروهی افزایش یافته و غیبتها کاهش پیدا کرده است. این نشانهها بیانگر آن است که سرمایهگذاری در کیفیت فضا هزینه اضافی نیست بلکه نوعی سرمایهگذاری برای آینده است.
فرصت یک نگاه تازه
کاظمی با قدردانی از رئیسجمهور و توجه ویژه او به حوزه آموزش و پرورش این مقطع را فرصتی استثنایی برای تحول دانست. وقتی عالیترین مقام اجرایی کشور به صورت میدانی از مدارس بازدید میکند پیام روشنی به مدیران میدهد؛ اینکه آموزش در اولویت است.اما این فرصت زمانی به نتیجه میرسد که نگاهها تغییر کند. اگر همچنان مدرسه را پروژهای عمرانی بدانیم که با تحویل ساختمان پایان مییابد تحولی رخ نخواهد داد. باید از مرحله ساخت عبور کرد و به مرحله معنا بخشیدن رسید. هر دیوار هر نیمکت هر پنجره باید در خدمت هدفی تربیتی باشد.
مدرسهای که زندگی در آن تمرین میشود
خانمحمدی در بخشی از سخنان خود به کلیپی اشاره کرد که با استفاده از هوش مصنوعی برای ترسیم مدرسه آینده تهیه شده بود و در آن زندگی واقعی دانشآموزان حفظ شده بود به گونهای که زندگی کردن در مدرسه تمرین میشود. این تعبیر کلیدی است. مدرسه اگر قرار است دانشآموز را برای آینده آماده کند باید نمونه کوچکی از جامعه مطلوب باشد؛ جامعهای پویا اخلاقمدار خلاق و امیدوار.چنین مدرسهای با رنگهای شاد فضاهای باز امکان گفتوگو کارگاههای مهارتی کتابخانههای پویا و فناوری هوشمند معنا پیدا میکند. دانشآموز در این فضا احساس میکند حضورش مهم است. احساس میکند مدرسه جایی برای کشف استعدادهای اوست نه صرفاً مکانی برای گذراندن ساعتهای اجباری.
آنچه در سومین رویداد ملی مدارس آینده مطرح شد فراتر از یک همایش تخصصی است. این رویداد آینهای بود که کاستیها و ظرفیتها را همزمان نشان داد. سخنان وزیر آموزش و پرورش درباره نیمکتهای آزاردهنده و فضاهای فاقد جذابیت هشداری است که نمیتوان از کنار آن گذشت.اگر بپذیریم که محیط بر رفتار و یادگیری اثر میگذارد باید طراحی مدرسه را به عنوان بخشی از سیاست تربیتی ببینیم. مدرسه جذاب بانشاط و الهامبخش میتواند شوق یادگیری را در دل دانشآموز روشن کند. میتواند صبحها را به جای اضطراب با امید آغاز کند. میتواند نسلی تربیت کند که مدرسه را نه به عنوان اجبار بلکه به عنوان فرصت تجربه کرده است.تحول در نظام تعلیم و تربیت از کلاسهایی شروع میشود که در آنها دانشآموز با آسایش مینشیند با اشتیاق گوش میدهد با جرأت پرسش میکند و با امید آینده را تصور میکند. چنین تحولی از دل دیوارهای سرد بیرون نمیآید بلکه از فضایی زنده برمیخیزد که در آن یادگیری جریان دارد و زندگی معنا پیدا میکند.
ثبت دیدگاه