مدرسه؛سنگر اول مقابله

دریانیوز// آسیب‌های اجتماعی معمولاً بی‌سروصدا آغاز می‌شوند؛ آرام، تدریجی و گاه پنهان در لایه‌های روزمره زندگی. اما همین پدیده‌های به‌ظاهر خاموش، اگر به‌موقع دیده نشوند، می‌توانند به بحران‌هایی عمیق و فراگیر تبدیل شوند؛ بحران‌هایی که نه‌تنها فرد، بلکه خانواده، مدرسه و در نهایت کل جامعه را درگیر می‌کنند. افسردگی، اضطراب، اعتیاد، خشونت، ترک تحصیل و حتی خودکشی، تنها واژه‌هایی تلخ در گزارش‌های آماری نیستند، بلکه نشانه‌هایی جدی از اختلال در سلامت اجتماعی‌اند؛ نشانه‌هایی که بیش از هر زمان دیگری، زنگ هشدار را برای سیاست‌گذاران به صدا درآورده‌اند.در این میان، کودکان و نوجوانان به‌ویژه دانش‌آموزان در کانون توجه قرار دارند. نسلی که قرار است آینده کشور را بسازد، اما هم‌زمان در معرض فشارهای متعددی قرار دارد؛ از چالش‌های اقتصادی خانواده گرفته تا تغییرات سبک زندگی، فضای مجازی بی‌مهار، بحران هویت و کاهش تاب‌آوری روانی. مدرسه، به‌عنوان نخستین نهاد اجتماعی رسمی پس از خانواده، امروز نقشی فراتر از آموزش مفاهیم درسی بر عهده دارد؛ نقشی که آن را به خط مقدم شناسایی، پیشگیری و مقابله با آسیب‌های اجتماعی تبدیل کرده است.
آسیب اجتماعی؛ مسئله‌ای فراتر از فرد
آسیب اجتماعی به هر وضعیت یا رفتاری اطلاق می‌شود که سلامت روانی، اخلاقی یا اجتماعی افراد را تهدید کند و پیامدهای آن به سطح جامعه تسری یابد. این آسیب‌ها معمولاً حاصل یک عامل واحد نیستند، بلکه از برهم‌کنش مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، اقتصادی و فرهنگی شکل می‌گیرند. در سنین دانش‌آموزی، این آسیب‌ها می‌توانند آثار ماندگارتری برجای بگذارند؛ چراکه شخصیت فرد هنوز در حال شکل‌گیری است و هر خلأ حمایتی، می‌تواند مسیر زندگی او را تغییر دهد. به همین دلیل، رویکردهای سنتی مبتنی بر واکنش پس از وقوع آسیب، دیگر پاسخ‌گو نیستند. آنچه امروز مورد تأکید قرار دارد، شناسایی زودهنگام، پیشگیری هدفمند و مداخله به‌موقع است؛ رویکردی که آموزش و پرورش در سال‌های اخیر تلاش کرده آن را به‌صورت نظام‌مند دنبال کند.
غربالگری روانی؛ گامی بزرگ در مسیر پیشگیری
در همین راستا، علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، از اجرای گسترده طرح غربالگری روانی دانش‌آموزان خبر داده است؛ طرحی که از نظر وسعت، یکی از بزرگ‌ترین برنامه‌های سلامت روان در کشور به شمار می‌رود. به گفته او، امسال بیش از ۱۴ میلیون دانش‌آموز در کشور تحت غربالگری روانی قرار می‌گیرند؛ عددی که نشان‌دهنده تغییر جدی نگاه نظام آموزشی به مقوله سلامت روان است.
کاظمی با اشاره به تجربه سال گذشته توضیح می‌دهد که حدود هشت میلیون دانش‌آموز مورد غربالگری قرار گرفتند و امسال، به‌جز دانش‌آموزان پایه دوازدهم که به دلیل امتحانات نهایی از چرخه آموزش و پرورش خارج می‌شوند، تقریباً همه دانش‌آموزان کشور در این طرح حضور دارند. بر اساس آخرین آمار، تاکنون حدود ۹۰ درصد این جمعیت غربالگری شده‌اند؛ آماری قابل توجه که می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر باشد.
اطلس آسیب‌های روانی؛ نقشه‌ای برای سیاست‌گذاری هدفمند
نتیجه این غربالگری‌ها، ترسیم اطلس آسیب‌های روانی است؛ اطلس دقیقی که نشان می‌دهد در کدام استان، منطقه، مدرسه، مقطع تحصیلی یا حتی در میان کدام جنسیت، میزان افسردگی و اختلالات روانی بیشتر است. وزیر آموزش و پرورش با تأکید بر اهمیت این داده‌ها می‌گوید: امروز آموزش و پرورش دقیقاً می‌داند که بیشترین آسیب‌ها در کجا متمرکز شده‌اند و این اطلاعات، امکان برنامه‌ریزی هدفمند را فراهم کرده است. در کنار آسیب‌های روانی، آسیب‌های اجتماعی نیز از طریق یک سامانه رصدی ثبت و پایش می‌شوند. مدیران مدارس اطلاعات مربوط به دانش‌آموزان یتیم، بی‌سرپرست، در معرض اعتیاد یا سایر آسیب‌های اجتماعی را در این سامانه ثبت می‌کنند و بر اساس آن، اطلس آسیب‌های اجتماعی ترسیم می‌شود.
از شناسایی تا اقدام؛ مداخله و پیشگیری هم‌زمان
آموزش و پرورش بر اساس این داده‌ها، دو مسیر اصلی را دنبال می‌کند. مسیر نخست، مداخله فوری است. به گفته کاظمی، طبیعی است که بخشی از دانش‌آموزان شناسایی‌شده، نیازمند درمان و حمایت فوری باشند. در این موارد، تیم‌های مداخله فوریت‌های اجتماعی با همکاری سایر دستگاه‌ها وارد عمل می‌شوند تا از تشدید آسیب جلوگیری شود.
مسیر دوم، پیشگیری است؛ مسیری که بخش عمده‌ای از توان آموزش و پرورش را به خود اختصاص داده است. سال گذشته ۳۲ منطقه به‌عنوان مناطق هدف انتخاب شدند؛ مناطقی که بیشترین نیاز را به توجه اجتماعی داشتند. امسال این تعداد به ۱۰۰ منطقه افزایش یافته و در این مناطق، برنامه‌های گسترده‌ای در حوزه اوقات فراغت، ورزش، فعالیت‌های فرهنگی، عبادی و قرآنی اجرا شده است. هدف این برنامه‌ها، تقویت عوامل محافظتی و افزایش تاب‌آوری دانش‌آموزان است.
تمرکز بر دو زخم عمیق؛ خودکشی و اعتیاد
در میان انواع آسیب‌های اجتماعی، دو موضوع بیش از دیگر موارد مورد توجه قرار گرفته است: خودکشی و اعتیاد. وزیر آموزش و پرورش با تأکید بر اینکه خودکشی مستقیماً با جان انسان‌ها گره خورده، اعلام کرده است که این موضوع با فوریت در دستور کار قرار دارد. در حوزه اعتیاد نیز، برنامه‌های مشترکی با ستاد مبارزه با مواد مخدر اجرا شده که به گفته کاظمی، نتایج امیدوارکننده‌ای به همراه داشته است.
زیرساخت‌های حمایتی و همکاری نهادی
مقابله مؤثر با آسیب‌های اجتماعی بدون زیرساخت‌های قانونی و نهادی ممکن نیست. در همین راستا، نظام مراقبت‌های اجتماعی دانش‌آموزان (نماد) تدوین و ابلاغ شده و زیرساخت‌هایی مانند خط ۱۵۷۰ دانش‌آموزی در سراسر کشور فعال است.
مراکز مشاوره، مراکز مشاوره خانواده و ظرفیت انجمن اولیا و مربیان نیز تقویت شده‌اند تا خانواده‌ها نقش فعال‌تری در این مسیر ایفا کنند.
از سوی دیگر، همکاری بین‌دستگاهی به‌عنوان یک اصل کلیدی مورد تأکید قرار گرفته است. ۱۴ دستگاه در قالب «میز نماد» با آموزش و پرورش همکاری می‌کنند. قوه قضاییه و معاونت پیشگیری از جرم، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شرکا، نقش محوری در این ساختار دارند و شورای عالی پیشگیری از جرم، بالاترین مرجع سیاست‌گذاری در این حوزه به شمار می‌رود.
آینده‌ای که از مدرسه آغاز می‌شود
مجموع این اقدامات نشان می‌دهد که آموزش و پرورش، نقشی فراتر از یک نهاد آموزشی بر عهده گرفته است. مدرسه امروز به سنگر نخست مراقبت اجتماعی تبدیل شده؛ جایی که می‌توان آسیب‌ها را پیش از تبدیل‌شدن به بحران، شناسایی و مهار کرد. تداوم این مسیر، همراه با مشارکت خانواده‌ها و هم‌افزایی نهادی، می‌تواند امید به آینده‌ای سالم‌تر برای نسل دانش‌آموزان را تقویت کند؛ آینده‌ای که سلامت روان و اجتماعی، زیربنای توسعه آن خواهد بود.