دودِ زنانه؛ از آمارهای نگران‌کننده تا عادی‌سازی اجتماعی

دریانیوز// // افزایش مصرف دخانیات در میان زنان، دیگر یک هشدار پراکنده نیست؛ به مسئله‌ای اجتماعی با ابعاد بهداشتی، فرهنگی و اقتصادی تبدیل شده است. تازه‌ترین آمارهای رسمی نشان می‌دهد مصرف دخانیات در میان دختران ۱۸ تا ۲۵ سال حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته و در مجموع، طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ رشد مصرف در گروه‌های مختلف زنان به حدود ۸۸ درصد رسیده است. آماری که اگر در کنار واقعیت‌های میدانی برخی استان‌ها، از جمله هرمزگان قرار گیرد، تصویری نگران‌کننده‌تر از آنچه روی کاغذ دیده می‌شود ترسیم می‌کند.این ارقام را امید عبداللهی، معاون اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی، اعلام کرده است؛ آماری که به‌ویژه درباره مصرف قلیان، حساسیت بیشتری ایجاد کرده، چراکه مصرف قلیان غالباً گروهی است و در فضاهای عمومی و نیمه‌عمومی رخ می‌دهد؛ جایی که رفتار فردی به‌سرعت به هنجار جمعی تبدیل می‌شود.
هشدار مجلس؛ قانون هست، اجرا نه
در واکنش به این روند، فاطمه محمدبیگی نماینده مردم قزوین، آبیک و الوند و عضو فراکسیون زنان و خانواده در مجلس شورای اسلامی نسبت به رشد ۱۳۵ درصدی مصرف دخانیات در میان دختران و زنان هشدار داده و تأکید کرده است که مجلس پیگیر اجرای دقیق قوانین مبارزه با دخانیات و شفاف‌سازی فعالیت شرکت‌های دخانی خارجی است.او با اشاره به آنچه «رهاشدگی فضای مجازی» می‌خواند، معتقد است در سایه تهاجم فرهنگی و جنگ ترکیبی، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به ترویج الگوهای زیستی غربی دامن می‌زنند و خانواده به‌عنوان یکی از ارکان جامعه هدف قرار گرفته است. به گفته او، ترویج مصرف سیگار و قلیان در برخی فیلم‌های سینمایی و محتوای رسانه‌ای، به‌ویژه زمانی که توسط چهره‌های مشهور بازنمایی می‌شود، به عادی‌سازی این رفتار در میان زنان و نوجوانان انجامیده است.محمدبیگی همچنین تأکید کرده که سیگار و قلیان می‌تواند دروازه ورود به سایر مواد اعتیادآور باشد و افزایش مصرف در میان زنان، پیامدهای جبران‌ناپذیری برای سلامت مادران، جنین و نسل آینده خواهد داشت. او در عین حال از ضعف جدی در اجرای قوانین موجود سخن گفته و یادآور شده که با وجود قوانین جامع در حوزه مبارزه با دخانیات، نظارت مؤثر و مستمر کمتر دیده می‌شود.
اقتصادِ قدرتمندِ دخانیات
یکی از نکات مهم مطرح‌شده در سخنان این نماینده مجلس، گردش مالی بازار دخانیات در ایران است؛ بازاری که به گفته او سالانه حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان گردش مالی دارد. بازاری با چنین حجم اقتصادی، طبیعتاً شبکه‌ای از ذی‌نفعان را شکل می‌دهد که هرگونه سیاست بازدارنده را با چالش روبه‌رو می‌کند.محمدبیگی با انتقاد از کمیسیون تلفیق بودجه ۱۴۰۵ گفته است پیشنهاد افزایش قیمت سیگار و تنباکو به دلیل آسیب‌رسان بودن این کالاها مطرح شد اما رأی نیاورد. این در حالی است که در بسیاری از کشورها، افزایش مالیات و قیمت محصولات دخانی، اصلی‌ترین ابزار کاهش مصرف بوده است.هم‌زمان، سالانه بیش از ۷۰ هزار مورد مرگ ناشی از مصرف سیگار در کشور ثبت می‌شود؛ عددی که اگر سهم زنان در آن افزایش یابد، به معنای تهدید هم‌زمان سلامت فرد، خانواده و نسل آینده است.
هرمزگان؛ وقتی قلیان به هنجار تبدیل می‌شود
اگر آمارهای ملی را کنار وضعیت برخی استان‌ها بگذاریم، ابعاد مسئله روشن‌تر می‌شود. در استان هرمزگان، به‌ویژه در شهرهای ساحلی، مصرف قلیان سال‌هاست حضوری پررنگ در فضاهای عمومی دارد. قلیان در این استان، فقط یک کالای دخانی نیست؛ بخشی از زیست فراغتی و اجتماعی است. در کافه‌ها و سفره‌خانه‌ها، حضور زنان در کنار مردان برای مصرف قلیان، دیگر پدیده‌ای غیرمعمول تلقی نمی‌شود.مصرف گروهی قلیان، ویژگی‌ای است که آن را از سیگار متمایز می‌کند. این مصرف جمعی، از یک‌سو حساسیت اجتماعی را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، زمینه انتقال الگوهای رفتاری به نسل‌های پایین‌تر را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، رشد ۱۳۵ درصدی مصرف در دختران جوان، صرفاً یک عدد نیست؛ نشانه تغییر در الگوهای اجتماعی است.
بازنمایی رسانه‌ای و تغییر تصویر زن
یکی از محورهای تأکید شده در سخنان نماینده مجلس، نقش بازنمایی رسانه‌ای است. در سال‌های اخیر، تصویر زن سیگاری یا قلیان‌به‌دست در برخی تولیدات تصویری، از یک تابو به تصویری عادی و حتی نشانه‌ای از استقلال فردی تغییر کرده است. شبکه‌های اجتماعی نیز با بازتولید این تصاویر، به تسریع این روند کمک کرده‌اند.مسئله صرفاً نمایش یک رفتار نیست؛ مسئله، تبدیل آن به بخشی از سبک زندگی است. وقتی مصرف دخانیات در قاب‌های زیباشناختی و در کنار مؤلفه‌هایی چون آزادی فردی، جسارت یا مدرن‌بودن بازنمایی می‌شود، پیام آن فراتر از یک تصویر ساده است. به‌ویژه برای نوجوانان و دختران جوان، این بازنمایی‌ها می‌تواند نقش الگوساز داشته باشد.
پیامدهای بهداشتی؛ فراتر از یک انتخاب فردی
افزایش مصرف دخانیات در میان زنان، از منظر سلامت عمومی نیز اهمیت دوچندان دارد. مصرف سیگار و قلیان با افزایش خطر بیماری‌های قلبی ـ عروقی، سرطان‌ها، بیماری‌های ریوی و اختلالات باروری مرتبط است. در زنان باردار، مصرف دخانیات می‌تواند به زایمان زودرس، کم‌وزنی نوزاد و سایر عوارض منجر شود.از این منظر، مسئله دیگر صرفاً انتخاب فردی نیست؛ بلکه به حوزه سلامت عمومی و سیاستگذاری اجتماعی وارد می‌شود. هر افزایش در شیوع مصرف میان زنان، به معنای افزایش هزینه‌های درمانی، فشار بیشتر بر نظام سلامت و تهدید سلامت نسل آینده است.
هم‌پوشانی با آسیب‌های اجتماعی
محمدبیگی در سخنان خود به هم‌پوشانی میان مصرف دخانیات و سایر آسیب‌های اجتماعی اشاره کرده است. گرچه رابطه علت و معلولی میان این پدیده‌ها نیازمند پژوهش‌های دقیق است، اما مطالعات مختلف نشان داده‌اند که رفتارهای پرخطر اغلب در کنار یکدیگر بروز می‌کنند. مصرف زودهنگام نیکوتین می‌تواند احتمال گرایش به سایر مواد اعتیادآور را افزایش دهد.به همین دلیل، برخی کارشناسان از سیگار و قلیان به‌عنوان «دروازه ورود» به چرخه آسیب یاد می‌کنند؛ چرخه‌ای که اگر در میان زنان گسترش یابد، ابعاد خانوادگی و اجتماعی آن گسترده‌تر خواهد بود.
مسئله اجرا؛ گره اصلی کجاست؟
ایران از نظر حقوقی، دارای قوانین نسبتاً جامع در حوزه مبارزه با دخانیات است؛ از ممنوعیت تبلیغات مستقیم تا محدودیت مصرف در اماکن عمومی. با این حال، آنچه بارها از سوی مسئولان و نمایندگان مجلس تکرار می‌شود، ضعف در اجرای این قوانین است.نظارت بر عرضه قلیان در مراکز عمومی، مقابله با تبلیغات پنهان در فضای مجازی، شفاف‌سازی فعالیت شرکت‌های دخانی و استفاده از ابزارهای اقتصادی بازدارنده، حلقه‌هایی از زنجیره‌ای هستند که اگر یکی از آن‌ها سست باشد، کل سیاست کنترلی ناکارآمد خواهد شد.در استان‌هایی مانند هرمزگان، که مصرف قلیان در بستر فرهنگی و اجتماعی خاصی شکل گرفته، اجرای صرف قانون بدون ملاحظات فرهنگی نیز ممکن است به نتیجه مطلوب نرسد. آنچه ضرورت دارد، ترکیبی از سیاستگذاری سخت‌گیرانه، آموزش عمومی و ایجاد جایگزین‌های سالم برای اوقات فراغت است.
دود امروز، هزینه فردا
رشد ۱۳۵ درصدی مصرف دخانیات در دختران جوان، فقط یک عدد در گزارش‌های رسمی نیست؛ نشانه تغییری است که اگر جدی گرفته نشود، می‌تواند در سال‌های آینده به بحران سلامت زنان بدل شود. وقتی سالانه بیش از ۷۰ هزار مرگ به مصرف سیگار نسبت داده می‌شود، هر درصد افزایش در میان زنان، معنایی مضاعف پیدا می‌کند.دخانیات در ایران، هم بازاری قدرتمند است و هم رفتاری که به‌تدریج در برخی لایه‌های اجتماعی عادی شده است. مقابله با آن، نه صرفاً با هشدارهای مقطعی، بلکه با اراده‌ای مستمر و چندلایه ممکن خواهد بود؛ از اجرای دقیق قوانین گرفته تا اصلاح بازنمایی‌های رسانه‌ای و بازتعریف الگوهای سبک زندگی.هرمزگان با سواحل باز و کافه‌های پررونقش، امروز یکی از نمادهای این تغییر است؛ جایی که قلیان دیگر فقط یک ابزار تفریحی نیست، بلکه نشانه‌ای از تحولی آرام در الگوهای زنانه است. پرسش اینجاست: سیاستگذاری و جامعه، پیش از آنکه دود به لایه‌های عمیق‌تری نفوذ کند، تا چه اندازه آمادگی مواجهه با آن را دارند؟